مصرف بی‌رویه قندهای افزوده یکی از عوامل اصلی در افزایش نرخ ابتلا به بیماری‌های متابولیک نظیر چاقی، دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی-عروقی به شمار می‌رود. در همین راستا، رویکرد استفاده از شیرین‌کننده‌های جایگزین (شیرین‌کننده‌های مصنوعی) به عنوان راهکاری جهت کاهش دریافت کالری و کنترل وزن، به طور گسترده‌ای مورد توجه متخصصان تغذیه و عموم جامعه قرار گرفته است. با این وجود، شناخت علمی عملکرد، موارد احتیاط و پیامدهای مصرف این ترکیبات برای حفظ سلامت عمومی جامعه ضروری است.

جایگزین‌های قند

جایگزین‌های قند، ترکیباتی با منشأ مصنوعی یا طبیعی هستند که طعم شیرینی ایجاد می‌کنند اما کالری آن‌ها بسیار پایین و در برخی موارد برابر با صفر است. قدرت شیرین‌کنندگی بیشتر این مواد، چندین برابر قند و شکر معمولی می‌باشد؛ لذا مقادیر بسیار ناچیزی از آن‌ها برای ایجاد طعم مطلوب در صنایع غذایی (مانند تولید نوشابه‌های رژیمی، شیرینی‌جات و محصولات بدون قند) کفایت می‌کند.

دسته دیگری از این جایگزین‌ها که تحت عنوان «قندهای الکلی» (Sugar alcohols) نظیر زایلیتول و سوربیتول شناخته می‌شوند، میزان شیرینی و ساختار فیزیکی مشابهی با شکر دارند، اما متابولیسم آن‌ها در بدن متفاوت است.

ارزیابی ایمنی و تأییدیه‌های مراجع بهداشتی

ایمنی مصرف این ترکیبات همواره تحت نظارت دقیق نهادهای نظارتی معتبر نظیر سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) قرار دارد. بر اساس پروتکل‌های این سازمان، مصرف ترکیباتی نظیر آسپارتام، ساخارین، سوکرالوز، نئوتام، آدوانتام، آسه‌سولفام پتاسیم، و همچنین عصاره‌های طبیعی مانند استویا مجاز شمرده می‌شود. شایان ذکر است که نهادهای نظارتی اروپا (مانند EFSA) فهرست گسترده‌تری از این مواد را تأیید کرده‌اند.

برای هر یک از این ترکیبات، شاخصی تحت عنوان «میزان دریافت روزانه قابل‌قبول» (ADI) تعریف شده است که بیانگر حداکثر مقدار ایمن مصرف روزانه برای افراد است. این شاخص در نهادهای بهداشتی مناطق مختلف جهان ممکن است متفاوت ارزیابی شود.

گروه‌های پرخطر و موارد منع مصرف

اگرچه مصرف جایگزین‌های قند برای عموم بزرگسالان سالم (از جمله زنان باردار) در محدوده مجاز، ایمن ارزیابی شده است، اما رعایت احتیاطات بالینی در گروه‌های زیر الزامی است:

بیماران مبتلا به فنیل‌کتونوری (PKU): این بیماران به دلیل نقص ژنتیکی در متابولیسم اسید آمینه فنیل‌آلانین، اکیداً باید از مصرف محصولات حاوی «آسپارتام» خودداری نمایند.

بیماران مبتلا به اختلالات گوارشی: مصرف این ترکیبات ممکن است به تشدید علائم در افراد مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر و بیماری‌های التهابی روده منجر شود.

کودکان خردسال: بر اساس دستورالعمل‌های تغذیه‌ای بالینی، تجویز و مصرف این شیرین‌کننده‌ها برای کودکان زیر 2 سال توصیه نمی‌گردد؛ چرا که بررسی پیامدهای فیزیولوژیک و متابولیک مصرف درازمدت آن‌ها در سنین رشد نیازمند مطالعات جامع‌تری است.

اثرات بالینی مثبت و پیامدهای مورد انتظار

جایگزین کردن قندهای افزوده با شیرین‌کننده‌های مصنوعی دارای مزایای اثبات‌شده‌ای است:

۱. سلامت دهان و دندان: این ترکیبات توسط باکتری‌های دهانی تخمیر نمی‌شوند و در نتیجه خطر پوسیدگی دندان را به طور چشمگیری کاهش می‌دهند.

۲. کنترل گلیسمی: عدم تأثیر این مواد بر افزایش سطح گلوکز خون، آن‌ها را به گزینه‌ای مناسب برای مدیریت قند خون تبدیل می‌کند.

۳. مدیریت وزن: در کوتاه‌مدت، جایگزینی قند و شکر با این ترکیبات می‌تواند به روند کاهش وزن در افراد مبتلا به چاقی کمک کند؛ هرچند بر اساس مطالعات، در درازمدت تغییر چشمگیری در وزن اتفاق نخواهد افتاد.

چالش‌ها و نگرانی‌ها

با وجود تأییدیه نهادهای بهداشتی مبنی بر عدم ایجاد خطرات حاد سلامتی و رد ارتباط ساخارین با سرطان در انسان (برخلاف مدل‌های حیوانی قدیمی)، برخی چالش‌های علمی همچنان مطرح است:

عوارض قلبی-عروقی: داده‌های برخی مطالعات بلندمدت نشان می‌دهد که مصرف مستمر شیرین‌کننده‌های مصنوعی ممکن است با افزایش خطر بیماری‌های قلبی، سکته مغزی و مرگ‌ومیر کلی مرتبط باشد؛ هرچند نقش عوامل مداخله‌گر و سبک زندگی افراد در این آمار نیازمند تفکیک است.

محور روده-مغز (Gut-Brain Axis): تحقیقات جدید در حال ارزیابی تأثیر این ترکیبات بر میکروبیوم روده، هوس‌های غذایی و مکانیسم‌های تنظیم اشتهای عصبی هستند.

عوارض گوارشی: مصرف مقادیر بالای الکل‌های قندی، استویا می‌تواند منجر به نفخ، تجمع گاز و اسهال شود.

نتیجه‌گیری و توصیه‌های کاربردی

از منظر علوم تغذیه، شیرین‌کننده‌های مصنوعی باید به عنوان یک «ابزار کمکی کوتاه‌مدت و گذرا» برای کاهش وابستگی به قند و کنترل وزن تلقی شوند، نه یک جایگزین دائمی.

مصرف‌کنندگان باید آگاه باشند که استفاده مداوم از این مواد می‌تواند آستانه تحریک جوانه‌های چشایی را تغییر داده و ذائقه را به سمت طعم‌های به شدت شیرین سوق دهد. همچنین، برچسب‌های تجاری مانند «بدون قند» (Sugar-free) در محصولات فرآوری‌شده، نباید بهانه‌ای برای مصرف بی‌رویه و غفلت از ارزش غذایی محصولات تلقی شود.

توصیه قطعی متخصصان تغذیه بر این است که پایه و اساس یک رژیم غذایی سالم باید بر مصرف غذاهای کامل و فرآوری‌نشده، به ویژه میوه‌ها و سبزیجات تازه استوار باشد و در صورت استفاده از جایگزین‌های قند، اصل اعتدال و مصرف موردی رعایت گردد./ف.نوروزی فرد

«زهرا مغدانی» کارشناس ارشد علوم تغذیه گروه تغذیه بالینی دانشکده تغذیه و علوم غذایی،دانشگاه علوم پزشکی شیراز

منابع:

• Be smart about sugar. Centers for Disease Control and Prevention. https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/be-sugar-smart/index.html. Accessed June 17, 2025.
• Artificial sweeteners and cancer. National Cancer Institute. https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/diet/artificial-sweeteners-fact-sheet. Accessed June 17, 2025.
• Nutrition for life: Sugar substitutes. American Diabetes Association. https://professional.diabetes.org/education-recognition-program/national-diabetes-prevention-program/nutrition-handouts-and-youtube-videos. Accessed July 18, 2025.
• Aspartame and other sweeteners in food. U.S. Food and Drug Administration. https://www.fda.gov/food/food-additives-petitions/aspartame-and-other-sweeteners-food. Accessed July 18, 2025.
• How sweet it is: All about sugar substitutes. U.S. Food and Drug Administration. https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/how-sweet-it-all-about-sugar-substitutes. Accessed July 18, 2025.
• Heuberger R. Overview of non-nutritive sweeteners. https://www.uptodate.com/contents/search. Accessed July 18, 2025.
• Rios-Leyvraz M, et al. Health effects of the use of non-sugar sweeteners. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240046429. Accessed Nov. 11, 2022.
• 2020-2025 Dietary Guidelines for Americans. U.S. Department of Health and Human Services and U.S. Department of Agriculture. https://www.dietaryguidelines.gov. Accessed Nov. 11, 2022.
• Garner C. Nutrition in pregnancy: Assessment and counseling. https://www.uptodate.com/contents/search. Accessed July 18, 2025.
• Baker-Smith C, et al. The use of nonnutritive sweeteners in children. Pediatrics. 2019; doi:10.1542/peds.2019-2765.
• Academy of Nutrition and Dietetics Complete Food and Nutrition Guide. Duyff RL. Carbs: Sugar, starches and fiber. In: Academy of Nutrition and Dietetics Complete Food and Nutrition Guide. 5th ed. Houghton Mifflin Harcourt; 2017.
• Medical review (expert opinion). Mayo Clinic. Dec. 6, 2022.